Để chấm dứt mua sắm vô độ một cách đơn giản

Chương này nói về cách chấm dứt mua sắm vô độ theo cách đơn giản nhất. Nếu những điều cần thiết đã được làm rõ trước đó, việc dừng lại sẽ không hề nặng nề, thậm chí diễn ra một cách tự nhiên. Về hình thức, nó chỉ gồm hai điều:

Thứ nhất, xác lập rõ ràng rằng bạn sẽ không còn mua sắm theo impulse nữa. Thứ hai, không tiếc nuối hay ủ rũ vì điều đó.

Có thể bạn sẽ thắc mắc: nếu chỉ cần vậy, tại sao cần đến toàn bộ phần còn lại? Bởi vì nếu nói điều này ngay từ đầu, khi chưa tháo gỡ hết những lớp tẩy não, bạn sẽ lập tức rơi vào cảm giác mất mát. Và khi còn cảm giác mất mát, bạn sẽ sớm quay lại vòng cũ — điều mà bạn đã trải qua không ít lần.

Mua sắm vô độ là một cái bẫy tinh vi. Vấn đề cốt lõi không nằm ở cảm giác hưng phấn ngắn ngủi sau khi mua, mà nằm ở hệ thống niềm tin sai lệch bao quanh nó. Chừng nào những ảo tưởng đó chưa bị bóc trần, việc dừng lại sẽ luôn đi kèm nghi ngờ. Vì vậy, cần nhìn thẳng vào bản chất trước đã.

Thay vì vô thức mở ứng dụng mua sắm hay lang thang các gian hàng, tôi bắt đầu quan sát trạng thái của chính mình. Tôi nhận ra mình không hề “thích” việc mua sắm vô độ. Phần lớn thời gian, nó mang lại cảm giác gấp gáp, bồn chồn, và ngay sau đó là hụt hẫng. Tôi cũng quan sát những người không bị cuốn vào vòng này — những người chỉ mua khi thực sự cần. Trước kia, tôi từng nghĩ họ sống khô khan, thiếu niềm vui. Nhưng khi nhìn kỹ, tôi thấy điều ngược lại: họ điềm tĩnh hơn, xử lý căng thẳng tốt hơn, và có vẻ tận hưởng các hoạt động đời thường một cách trọn vẹn hơn. Họ không cần đến cảm giác mong chờ giả tạo để cảm thấy ổn.

Tôi bắt đầu nói chuyện với những người đã chấm dứt mua sắm vô độ. Trước đó, tôi luôn cho rằng họ chỉ “cố nhịn”, hoặc bị ép buộc bởi hoàn cảnh tài chính, và trong thâm tâm vẫn khao khát được mua sắm thả ga trở lại. Một số người nói rằng họ có những khoảnh khắc hơi trống trải ban đầu, nhưng rất thoáng qua và không đáng để bận tâm. Phần lớn thì nói thẳng: họ không hề nhớ cảm giác mua sắm vô độ, và cuộc sống nhẹ nhõm hơn rất nhiều. Điều này làm tan biến một ảo tưởng khác: rằng chỉ mình tôi mới yếu kém. Thực tế, bất kỳ ai bước vào vòng này cũng đều trải qua cùng một cơ chế.

Về bản chất, tôi tự hỏi: rất nhiều người, ngay lúc này, không hề mua sắm bốc đồng và vẫn sống ổn, thậm chí dễ chịu. Tôi vốn không cần chuỗi kích thích – mong chờ – mua – hụt hẫng này trước khi bị cuốn vào nó, vậy tại sao bây giờ lại “cần”? Tôi chưa từng thực sự yêu thích cảm giác đó, và chắc chắn không muốn dành phần đời còn lại để xoay quanh nó. Rồi tôi xác lập điều này trong đầu:

“Dù có cảm giác gì đi nữa, đây là lần cuối cùng mình mua sắm theo impulse.”

Ngay lúc đó, tôi biết rằng vòng lặp này đã kết thúc. Tôi từng nghĩ mình sẽ phải trải qua một giai đoạn nặng nề, đầy trống rỗng và bứt rứt. Nhưng điều đó đã không xảy ra. Mọi thứ diễn ra nhẹ hơn rất nhiều so với những gì tôi tưởng.

Sau đó, tôi nhận ra lý do. Cái gọi là “cai” khổ sở thực ra không tồn tại. Thứ tạo ra cảm giác bồn chồn chính là sự do dự và nghi ngờ. Sự thật là: chấm dứt mua sắm vô độ rất đơn giản. Chính việc vừa dừng lại vừa tiếc nuối mới làm cho nó trở nên khó chịu. Ngay cả người đang nghiện nặng cũng có thể không mua trong một khoảng thời gian. Chỉ khi họ tin rằng mình đang bị tước đi một thứ quan trọng, cảm giác thiếu thiếu mới trở nên dai dẳng.

Vì vậy, mấu chốt nằm ở sự dứt khoát trong nhận thức. Không phải hy vọng, mà là biết chắc rằng vòng này đã kết thúc. Khi không còn đặt câu hỏi “liệu mình có nên không”, sự bồn chồn cũng không có đất để tồn tại. Nhưng để có được sự chắc chắn đó, một số điều cần được nhìn rõ.

Thứ nhất, bạn không khác gì những người đã thoát khỏi vòng mua sắm vô độ. Không ai có thể “khiến” bạn mua ngoài chính chuỗi phản xạ đã được nuôi dưỡng trong bạn. Quảng cáo, khuyến mãi hay người bán hàng không có quyền lực gì nếu niềm tin sai đã bị tháo gỡ.

Thứ hai, không có gì để từ bỏ cả. Bạn không mất đi một nguồn vui thật. Thứ biến mất chỉ là một chuỗi kích thích rỗng. Đổi lại, bạn lấy lại khả năng hài lòng tự nhiên và sự yên ổn trong tâm trí.

Thứ ba, không tồn tại cái gọi là “chỉ mua một lần” hay “chỉ xem cho biết”. Mua sắm vô độ là một phản ứng dây chuyền. Mỗi lần “phá lệ” chỉ củng cố lại vòng cũ, rồi sau đó là tự trách và hụt hẫng vô ích.

Thứ tư, đừng coi mua sắm bốc đồng là chuyện “ai cũng làm”. Hãy nhìn thẳng vào thực tế: một khi vòng nghiện đã hình thành, nó không tự biến mất vì bạn phớt lờ. Giống như mọi cơ chế nghiện khác, nó có xu hướng lặp lại và tinh vi hơn nếu không bị chấm dứt tận gốc. Thời điểm thích hợp nhất để kết thúc nó luôn là hiện tại.

Cuối cùng, cần tách biệt rõ giữa cơ chế nghiện đã hình thành trong não và bản thân con người bạn. Không ai chọn bước vào vòng này nếu họ biết trước nó vận hành như thế nào. Nếu có cơ hội quay về trước khi bị cuốn vào, ai cũng sẽ nắm lấy. Bạn đang có cơ hội đó, ngay lúc này. Và không có bất kỳ sự hy sinh nào trong việc chấm dứt một vòng lặp vốn dĩ không mang lại điều gì.

Khi bạn xác lập rằng lần mua sắm theo impulse vừa rồi là lần cuối cùng, về mặt thực tế bạn đã là một người không còn mua sắm vô độ. Người nghiện là người tiếp tục xoay vòng cuộc sống của mình quanh chuỗi kích thích – mong chờ – mua – hụt hẫng. Người không nghiện là người không còn làm điều đó. Ngay khoảnh khắc quyết định ấy được hình thành, mục tiêu đã hoàn tất. Không có lý do gì để ngồi chờ một “cơn cai” nào trôi qua. Cuộc sống vốn dĩ vẫn vận hành ngay cả khi bạn còn mắc kẹt trong vòng mua sắm, và nó chỉ trở nên nhẹ nhõm hơn khi vòng đó chấm dứt.

Yếu tố khiến việc chấm dứt mua sắm vô độ trở nên đơn giản là sự chắc chắn rằng bạn đã kết thúc nó. Trong giai đoạn đầu — tối đa vài tuần — nếu góc nhìn đã đúng, bạn sẽ thấy không có điều gì phải “chịu đựng”. Không có một cuộc chiến nào đang diễn ra.

Ở thời điểm này, nếu bạn đã thực sự tiếp nhận những điều đã được làm rõ từ đầu, bạn hẳn đã xác lập rằng mình sẽ thoát khỏi vòng nghiện này. Trạng thái phù hợp không phải là u ám hay dè chừng, mà là sự rõ ràng: một vòng lặp vô nghĩa sắp bị tháo bỏ. Nếu bạn lại cảm thấy nặng nề hoặc bi quan, thường chỉ có vài nguyên nhân.

Thứ nhất, vẫn còn một mảnh nào đó chưa khớp trong nhận thức. Hãy quay lại những điểm cốt lõi và tự hỏi liệu bạn có thực sự tin rằng mua sắm vô độ không mang lại điều gì không. Chỉ cần còn nghi ngờ ở đâu đó, cảm giác mất mát sẽ xuất hiện.

Thứ hai, là nỗi sợ thất bại. Điều này không xuất phát từ thực tế, mà từ chính cơ chế tẩy não của vòng nghiện. Toàn bộ hệ thống mua sắm bốc đồng dựa trên một trò đánh tráo rất tinh vi: khiến người ta tin rằng mình cần nó để cảm thấy ổn. Người thông minh hoàn toàn có thể bị cuốn vào, nhưng một khi đã nhìn ra bản chất, việc tiếp tục tin vào nó chỉ còn là tự lừa dối.

Thứ ba, là tình trạng bạn đồng ý về mặt lý trí nhưng vẫn cảm thấy trống rỗng. Cảm giác đó không phải dấu hiệu của thiếu thốn thật, mà là dư âm của thói quen cũ. Một điều thực tế đang xảy ra: bạn sắp bước ra khỏi một cái lồng mà trước đây bạn tưởng là nơi trú ẩn. Tâm thế phù hợp là nhận diện rõ điều này: thật nhẹ nhõm khi không còn bị kéo đi bởi những thôi thúc vô nghĩa.

Điều cần làm trong giai đoạn đầu chỉ là duy trì góc nhìn đó. Khi vòng lặp không còn được nuôi dưỡng, não bộ sẽ tự điều chỉnh, và cách nghĩ này sẽ trở nên tự động. Sau đó, điều duy nhất khiến bạn băn khoăn là tại sao mình không nhận ra sớm hơn. Tuy nhiên, có hai điểm cần làm rõ.

Thứ nhất, hãy hoãn việc xác lập “lần mua cuối cùng” cho đến khi bạn đã đọc và hiểu trọn vẹn. Sự chắc chắn phải dựa trên hiểu biết, không phải cảm hứng nhất thời.

Thứ hai, việc nhắc đến mốc vài tuần dễ gây hiểu lầm. Nó không có nghĩa là bạn phải “chịu đựng” trong ngần ấy thời gian. Cũng không có một khoảnh khắc kỳ diệu nào sau đó khiến bạn bỗng nhiên “cảm thấy khác”. Nếu bạn nuôi cảm giác mất mát suốt thời gian đó, nó sẽ không tự biến mất chỉ vì thời gian trôi qua. Ngược lại, nếu ngay bây giờ bạn có thể nói: “Tôi không còn mua sắm theo impulse nữa, và điều đó là hoàn toàn ổn”, thì cảm giác bồn chồn sẽ tự tắt dần. Còn nếu bạn nghĩ: “Chỉ cần cố qua giai đoạn này rồi mình lại được mua”, thì toàn bộ thời gian đó chỉ là chờ đợi.

Hãy nhìn theo cách này: não bộ luôn cố giữ nguyên hiện trạng. Nếu bạn tin rằng việc chấm dứt mua sắm vô độ đồng nghĩa với việc mất đi một niềm vui hay một cách giải tỏa, bạn tất yếu sẽ cảm thấy tệ. Bạn không thể ép mình cảm thấy nhẹ nhõm khi trong thâm tâm vẫn tin rằng mình đang bị tước đoạt. Vì vậy, việc xóa bỏ hoàn toàn ảo tưởng rằng mua sắm vô độ mang lại lợi ích là điều then chốt. Chỉ khi đó, bạn mới thấy rõ rằng không có sự đánh đổi nào cả.

Những rối loạn liên quan đến căng thẳng, tự ti hay cảm giác trống rỗng đều gắn chặt với cách não bộ được điều kiện hóa. Mua sắm vô độ đã nối lại mạch tưởng thưởng theo cách khiến tâm trí luôn ở trạng thái nghi ngờ: “Mình có ổn không nếu không mua?”. Chính trạng thái nghi ngờ đó mới là vấn đề. Khi chuỗi nghiện bị tháo bỏ, sự ổn định tự nhiên quay trở lại. Khả năng hài lòng với những điều bình thường là thứ bạn có thể giữ lâu dài. Nhưng lợi ích lớn nhất không nằm ở sự dễ chịu nhất thời, mà ở việc thoát khỏi thân phận bị điều khiển bởi một vòng lặp vốn dĩ không mang lại điều gì.