Liệu việc chấm dứt mua sắm vô độ có khó khăn hơn đối với tôi?

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc một người thấy quá trình chấm dứt mua sắm theo impulse dễ hay khó. Mỗi người có tính cách, công việc, hoàn cảnh và thời điểm khác nhau. Một số môi trường sống hoặc ngành nghề khiến việc này có vẻ khó hơn, nhưng khi sự tẩy não đã được tháo gỡ, những khác biệt đó không còn mang tính quyết định. Hãy xem vài trường hợp điển hình.

Đôi khi, những người làm trong các lĩnh vực đòi hỏi trách nhiệm cao hoặc hiểu biết tài chính lại thấy khó dừng hơn. Ta thường nghĩ rằng người hiểu rõ hậu quả của nợ nần, chi tiêu bốc đồng hay áp lực tài chính sẽ dễ chấm dứt hơn, vì họ có lý do mạnh mẽ. Nhưng hiểu biết không đồng nghĩa với dễ dàng. Nguyên nhân là:

1. Nhận thức thường trực về rủi ro tài chính tạo ra nỗi lo, và lo lắng là một trạng thái dễ khiến người ta tìm kiếm cảm giác “giải tỏa” quen thuộc.
2. Công việc căng thẳng khiến họ không có không gian để đối diện cảm giác trống rỗng nhẹ xuất hiện khi chuỗi mua sắm bị gián đoạn.
3. Áp lực phải làm gương cho người khác tạo thêm cảm giác tội lỗi, từ đó làm tăng cảm giác thiếu thiếu bên trong.

Sau một ngày mệt mỏi, khi sự căng thẳng tình cờ giảm đi cùng với một lần mua sắm, hành động mua bị gán nhầm công lao cho sự nhẹ nhõm đó. Vì mối liên tưởng sai lầm này, mua sắm bỗng trở nên “quý giá” đúng vào lúc người đó cố chấm dứt hành vi. Đây là kiểu nghiện hình thành một cách tình cờ, và có thể xảy ra trong bất kỳ hoàn cảnh nào mà một người buộc phải kiêng chuỗi hành vi quen thuộc trong thời gian dài. Với cách tiếp cận chịu đựng, người ta cảm thấy mình đang bị tước đi một chỗ dựa, không còn được hưởng cảm giác mệt rồi thả lỏng quen thuộc sau khi mua. Cảm giác “phải từ bỏ” tăng lên. Nhưng khi lớp tẩy não được gỡ bỏ, khi không còn than vãn vì thiếu mua sắm, thì sự nghỉ ngơi và thư giãn vẫn có thể xuất hiện — ngay cả khi cơ thể còn vương lại cảm giác bồn chồn do thiếu kích thích dopamine.

Một hoàn cảnh khác dễ dẫn đến tái nghiện là trạng thái chán chường, đặc biệt khi đi kèm áp lực tinh thần. Sinh viên, cha mẹ đơn thân, hoặc những người làm công việc vừa căng thẳng vừa đơn điệu thường rơi vào tình trạng này. Nếu chỉ cố nhịn, người ta dễ mắc kẹt trong những khoảng trống thời gian, liên tục nghĩ về thứ mình “đã mất”. Sự than thở đó làm tâm trạng nặng thêm. Điều này không phải là vấn đề nếu góc nhìn đã được điều chỉnh. Không cần lo lắng khi bạn liên tục bị nhắc rằng mình đã dừng mua theo impulse. Hãy coi đó là dấu hiệu cho thấy chuỗi hành vi cũ đang yếu dần và một cơ chế gây hại đang bị loại bỏ.

Với góc nhìn đúng, những cảm giác thiếu thiếu ấy trở nên trung tính, thậm chí dễ nhận diện. Bất kỳ ai, không phân biệt tuổi tác, giới tính, trí thông minh hay nghề nghiệp, đều có thể thấy việc chấm dứt mua sắm vô độ là đơn giản và rõ ràng, miễn là nhận thức được giữ nhất quán.

Những lý do chủ yếu dẫn đến thất bại

Có hai nguyên nhân chính. Nguyên nhân thứ nhất là tác động của các kích thích bên ngoài — quảng cáo, khuyến mãi, lướt mạng xã hội, duyệt trang mua sắm. Một thoáng yếu lòng, hoặc cảm giác ghen tị khi thấy người khác khoe đồ mới, trải nghiệm mới. Trong những khoảnh khắc đó, cần nhớ rằng không tồn tại chuyện “chỉ mua một lần cho đỡ”. Chuỗi nghiện không hoạt động theo cách đó. Việc đã thoát khỏi sự lệ thuộc tinh thần là một thực tế, không phải điều cần đánh đổi. Người vẫn còn mắc kẹt trong vòng lặp đó mới là người đang ghen tị với sự tự do này.

Nguyên nhân thứ hai là một ngày tồi tệ. Cần làm rõ từ đầu rằng dù có nghiện hay không, ai cũng sẽ có ngày tốt ngày xấu. Cuộc sống không vận hành theo đường thẳng. Vấn đề của cách tiếp cận chịu đựng là khi gặp một ngày không ổn, người ta bắt đầu tiếc nuối hành vi cũ, cho rằng nếu được mua sắm thì mọi thứ đã dễ chịu hơn. Điều đó chỉ làm tình hình tệ hơn. Người không còn lệ thuộc vào mua sắm theo impulse có khả năng đối diện áp lực tốt hơn, cả về tinh thần lẫn nhận thức. Nếu có một ngày không tốt trong giai đoạn đầu, chỉ cần chấp nhận thực tế đó. Những ngày như vậy đã tồn tại cả khi còn nghiện, nếu không thì chẳng có lý do gì để thay đổi. Thay vì tiếc nuối, hãy nhìn thẳng: hôm nay không dễ chịu, nhưng mua sắm cũng không làm nó biến mất, và ít nhất chuỗi hành vi gây hại đã chấm dứt.

Khi còn nghiện, người ta buộc phải phớt lờ mặt tiêu cực của nó. Hiếm ai thừa nhận mình đang rối loạn nhận thức; họ chỉ nói rằng mình mệt hoặc xuống tinh thần. Khi rắc rối trong cuộc sống xuất hiện và ý nghĩ “mua chút gì đó cho đỡ căng” thoáng qua, cảm giác đó có thực sự dễ chịu không? Không. Trớ trêu là khi đã dừng lại, mọi khó khăn sau đó lại bị đổ lỗi cho việc “không còn mua sắm”.

Nếu công việc gây áp lực, suy nghĩ kiểu “những lúc này mà được mua sắm thì tốt biết mấy” nghe có vẻ hợp lý. Nhưng mua sắm không giải quyết vấn đề. Việc buồn bã và tiếc nuối chỉ là đang tự trừng phạt mình bằng cách tin vào một chỗ dựa ảo. Bạn đã biết mình đưa ra quyết định đúng đắn khi chấm dứt mua sắm vô độ. Việc nghi ngờ quyết định đó không mang lại lợi ích nào.

Giữ sự rõ ràng trong nhận thức là điều cần thiết, trong mọi hoàn cảnh.