Sự tẩy não

Đây là lý do thứ hai khiến con người bắt đầu và tiếp tục uống rượu bia. Để hiểu rõ, cần nhìn thẳng vào sức mạnh của kích thích siêu thường. Não bộ con người không được thiết kế cho một môi trường nơi chất gây say xuất hiện ở khắp mọi nơi: quán nhậu, tiệc tùng, siêu thị, quảng cáo, phim ảnh, mạng xã hội. Chỉ trong một buổi tối, ta có thể tiếp xúc với lượng cồn mà tổ tiên ta cả đời cũng không cần đến. Não bộ chưa từng tiến hóa để xử lý mức độ kích thích như vậy.

Trong quá khứ, từng tồn tại nhiều lời răn đe cực đoan: rượu “phá gan ngay lập tức”, “uống là hỏng người”, “uống là suy đồi”. Những thông điệp gây sợ hãi này quá lố và dễ bị bác bỏ. Khi khoa học phủ nhận sự phóng đại đó, ta lại vô tình bỏ qua những sự thật quan trọng hơn. Từ rất sớm, tiềm thức non nớt đã bị bao vây bởi hình ảnh rượu bia gắn với thành công, nam tính, nữ tính, tình bạn, sự trưởng thành và thư giãn — từ quảng cáo, phim ảnh, âm nhạc cho đến những câu chuyện đời thường.

Nếu quan sát kỹ, sẽ thấy rượu bia hiếm khi được bán như một chất lỏng. Nó được gắn với các yếu tố kích thích: sự mới lạ, cảm giác nổi loạn, cái cấm kỵ, ký ức tuổi trẻ, màu sắc, âm nhạc, tiếng cụng ly, ánh đèn. Có thể tự hỏi: thứ đang được bán là rượu, hay là cảm xúc? Não ý thức có thể phản biện, nhưng tiềm thức thì không tranh luận; nó chỉ ghi nhận và liên kết.

Thông điệp cốt lõi được lặp đi lặp lại là: “Muốn thư giãn, muốn hòa nhập, muốn quên áp lực, thì phải uống.” Nghe vô lý khi nói ra, nhưng hãy để ý: gần như mọi cảnh phim, buổi tiệc, cuộc gặp xã hội đều gắn cảm xúc con người với ly rượu. Não ý thức có thể không tin, nhưng tiềm thức vẫn tiếp nhận.

Lý giải khoa học

Song song với đó là một dạng tẩy não khác: dọa dẫm. Xơ gan, nghiện nặng, tai nạn, mất kiểm soát. Cách này cũng vô hiệu. Nếu sợ hãi đủ để ngăn con người uống rượu, thì chẳng ai bắt đầu. Thực tế thì ngược lại. Ngay cả những thống kê y khoa rõ ràng cũng không ngăn được một người trưởng thành thông minh rót ly đầu tiên.

Trớ trêu là, nguồn lực lớn nhất duy trì sự lệ thuộc lại nằm ngay trong người uống. Hoàn toàn sai lầm khi cho rằng người lệ thuộc rượu bia là kẻ yếu đuối hay thiếu ý chí. Trên thực tế, họ phải rất “mạnh” để chịu đựng cảm giác bất ổn do chính sự lệ thuộc gây ra. Bi kịch là họ dần tin rằng mình kém cỏi, khó gần, thất bại. Trong khi nếu không tự kết tội bản thân chỉ vì chuyện uống rượu, họ có thể là những con người bình thản và dễ chịu hơn nhiều.

Vấn đề sử dụng ý chí

Những người cố “bỏ rượu” bằng cách gồng mình thường quay sang trách móc bản thân vì “yếu”, vì “không đủ kỷ luật”. Họ phá hủy sự bình yên tinh thần của chính mình. Không kiểm soát được hành vi đã khó; căm ghét bản thân vì điều đó còn tàn nhẫn hơn. Cần hiểu rõ: đây là nghiện, không phải một thói quen vặt. Không ai tranh cãi nội tâm kiểu “phải bỏ ngủ” hay “phải bỏ đánh răng”. Nhưng với rượu bia, người ta lại chấp nhận một cuộc chiến ý chí kéo dài — và chính điều đó làm nghiện nặng thêm.

Tiếp xúc lặp đi lặp lại với kích thích siêu thường sẽ tái lập trình não bộ. Vì vậy, dùng ý chí để chống lại là hướng tiếp cận sai. Không thể dùng ý chí để thắng một cơ chế sinh học đã bị thao túng.

Khái niệm “uống lành mạnh” hay “uống có chừng mực” là một phần của sự tẩy não. Chính tiếng nói lệ thuộc dựng lên những khái niệm này để giữ người uống ở lại. Ai là người định nghĩa “lành mạnh”? Ngành công nghiệp rượu bia thu thập dữ liệu, tối ưu hương vị, nồng độ, bao bì để đánh trúng điểm yếu tâm lý. “Bia nhẹ”, “vang tốt cho tim”, “uống xã giao” — chỉ là nhãn dán. Khi bỏ lớp nhãn đó ra, câu hỏi còn lại rất đơn giản: tại sao cần uống?

Không có câu trả lời hợp lý nào.

Nhiều người tin rằng họ chỉ uống “nhẹ”, “ít”, “đúng dịp” nên không sao. Thực tế, họ đang tiêu hao ý chí từng chút để chống lại một lực thúc đẩy bên trong. Khi ý chí cạn dần, họ thấy mình thất bại ở những lĩnh vực khác: công việc, ăn uống, các mối quan hệ. Cảm giác căng thẳng và tội lỗi đó lại trở thành lý do để… uống tiếp. Nếu không uống, họ sẽ trút sự bực bội lên người khác.

Một khi đã lệ thuộc, sự tẩy não càng sâu. Tiềm thức thì thầm rằng cảm giác đó phải được “nuôi”. Nỗi sợ lớn nhất không phải là rượu, mà là cảm giác trống rỗng và bất an khi không uống. Việc không gọi tên được nó không làm nó biến mất.

Sự thụ động

Rào cản lớn nhất không phải cơn thèm, mà là sự thụ động trong tư duy. Cách con người được nuôi dạy, cùng với sự củng cố từ bạn bè, gia đình, xã hội — “ai cũng uống”, “không uống thì khó hòa nhập” — tạo thành một bức tường dày. Ngay cả từ “từ bỏ” cũng là sản phẩm của tẩy não, vì nó ngụ ý rằng ta đang hy sinh một thứ quý giá. Sự thật là: không có gì để mất. Chỉ có một trạng thái lệ thuộc đang được tháo bỏ.

Lý do ban đầu khiến ta uống rất đơn giản: người khác cũng uống, và ta sợ mình bỏ lỡ điều gì đó. Ta cố để quen, cố để thích, rồi tự nhủ rằng “chắc phải có cái gì hay”. Ngay cả khi đã dừng một thời gian, chỉ cần một cuộc trò chuyện, một buổi tiệc, một lời mời xã giao, cảm giác “thiếu” lại xuất hiện. Và câu nói quen thuộc vang lên: “Chỉ một ly thôi.”

Cảm giác an toàn giả tạo đó kéo người ta trở lại vòng lặp cũ, trước khi họ kịp nhận ra điều gì đang diễn ra.

Sự tẩy não này rất mạnh, và công nghệ cùng tiếp thị chỉ làm nó mạnh hơn. Rượu bia ngày càng rẻ, dễ tiếp cận, đa dạng và tinh vi hơn. Con người thì không được chuẩn bị để đối phó với cường độ kích thích đó.

Lớp tẩy não này cần được tháo gỡ. Người không uống rượu không hề bị thiệt. Người đang uống mới là người đang đánh đổi:

• Sức khỏe
• Sinh lực
• Tiền bạc
• Sự an yên trong tâm trí
• Sự tự tin
• Lòng can đảm
• Tự trọng
• Hạnh phúc
• Và trên hết: TỰ DO

Đổi lại, họ nhận được gì? Không có gì, ngoài ảo tưởng rằng rượu mang lại sự thư giãn — trong khi trạng thái đó vốn đã có sẵn ở người không lệ thuộc.

Cơn đau cai nghiện

Người lệ thuộc tin rằng họ uống để thưởng thức, để thư giãn, để giảm căng thẳng. Sự thật là họ uống để làm dịu cảm giác thiếu thốn do lần uống trước đó tạo ra. Tiềm thức gán cho rượu khả năng “giải tỏa”, trong khi nó chỉ tạm thời dập tắt một trạng thái bất ổn mà chính nó sinh ra.

Cái bẫy này khép lại rất chậm, đến mức nhiều người không nhận ra mình đã lệ thuộc cho đến khi cố dừng lại. Và không ít người sẽ không bao giờ thừa nhận điều đó.

Người nghiện thường tìm đến rượu trong những thời điểm căng thẳng, buồn chán, cần tập trung, hoặc khi muốn “thả lỏng”. Những dạng tẩy não này sẽ tiếp tục được bóc tách, từng lớp một.