Giai đoạn thoát nghiện

Trong khoảng thời gian tối đa vài tuần sau lần uống rượu bia cuối cùng, bạn có thể trải qua những cảm giác khó chịu thường được gọi chung là “thoát nghiện”. Những cảm giác này thực chất gồm hai thành phần hoàn toàn khác nhau, nhưng thường bị trộn lẫn, khiến người ta hiểu sai bản chất vấn đề:

1. Cảm giác thiếu hụt do hệ thần kinh đã quen với rượu. Một trạng thái trống trải mơ hồ, bồn chồn nhẹ, cảm giác “thiếu một thứ gì đó”, giống như một cơn đói không rõ ràng. Nó không phải đau đớn thể xác, mà là một thôi thúc nền tảng.
2. Những kích hoạt mang tính tâm lý từ môi trường, như giờ tan làm, buổi tối rảnh rỗi, tiệc tùng, bạn bè rủ rê, quảng cáo bia rượu, hay những tình huống xã giao vốn từng gắn chặt với việc uống.

Không phân biệt được hai yếu tố này là nguyên nhân khiến hầu hết các nỗ lực “cai rượu bằng ý chí” thất bại. Người ta thường nhầm lẫn giữa cảm giác thiếu hụt sinh lý tạm thời và những tín hiệu tâm lý đã bị điều kiện hóa từ trước. Cảm giác thiếu hụt này không gây đau đớn rõ rệt, nhưng không nên đánh giá thấp sức ảnh hưởng của nó. Nó tương tự như cảm giác đói khi bỏ bữa: bụng cồn cào, tâm trạng khó chịu, dù không có tổn thương thật sự. Tuy nhiên, có một khác biệt then chốt: cơ thể cần thức ăn, nhưng không cần rượu bia. Khi nhận thức đã đúng, cảm giác này không những dễ vượt qua mà còn nhanh chóng suy yếu.

Sau vài ngày không uống, phần thiếu hụt sinh lý thường giảm rất nhanh. Vấn đề còn lại — và cũng là vấn đề chính — nằm ở sự tẩy não. Người nghiện đã được “lập trình” để gắn rượu bia với những thời điểm và cảm xúc cụ thể. Những liên kết này vận hành một cách máy móc: “Tan làm thì phải uống.”
“Đi tiệc mà không uống thì không hòa nhập.”
“Căng thẳng thì cần vài ly cho đỡ mệt.”

Cơ chế này không có gì bí ẩn. Hãy nghĩ đến việc bạn quen lái một chiếc xe có cần xi-nhan ở một bên. Khi đổi sang xe khác, vị trí cần gạt thay đổi. Dù bạn biết rõ điều đó, trong một thời gian đầu, tay bạn vẫn vô thức gạt nhầm. Đó không phải do thiếu hiểu biết, mà do quán tính thần kinh.

Dừng rượu bia cũng như vậy. Trong giai đoạn đầu, những tình huống quen thuộc sẽ tự động kích hoạt ý nghĩ muốn uống. Nếu bạn không xử lý phần tẩy não này ngay từ đầu, các tín hiệu ấy sẽ không yếu đi, mà còn được củng cố. Khi dựa vào ý chí, người nghiện thường tin rằng mình đang hy sinh một thú vui hay một chỗ dựa. Họ ngồi chờ cơn thèm qua đi, trong tâm thế tiếc nuối. Cách phản ứng này không làm các kích hoạt suy yếu; nó giữ chúng sống sót.

Một số người chọn cách tiếp cận khác: cố gắng “không được nghĩ đến rượu”, tự giám sát tâm trí mình và chờ đến ngày “không còn thèm”. Điều này chỉ tạo thêm căng thẳng. Việc tự hỏi “bao giờ mình mới ổn?” chính là dấu hiệu cho thấy sự tẩy não vẫn đang hoạt động.

Một kích hoạt phổ biến khác là cảm giác bị tách ra trong các dịp xã hội. Người đã dừng uống bằng các phương pháp khác thường cảm thấy mình mất đi một công cụ quen thuộc: thứ từng được xem là chất bôi trơn giao tiếp, cách để hòa nhập, cách để “xả stress”. Xung quanh, mọi người uống rượu, cười nói, tỏ ra thư giãn. Những cặp đôi nâng ly cùng nhau. Người không uống thì hoặc cảm thấy lạc lõng, hoặc cảm thấy mình đang thiếu một “chỗ dựa”. Trong hoàn cảnh đó, con đường cũ trong não — “uống cho đỡ ngại, đỡ buồn” — lại hiện lên, đơn giản vì nó quen thuộc.

Do sự liên tưởng sai lầm giữa rượu bia và niềm vui, người nghiện lúc này phải chịu một tác động chồng chéo: không uống, cảm thấy tách biệt, và tin rằng mình đang bị tước đoạt một điều tốt đẹp. Nếu đủ cứng rắn, họ có thể tiếp tục sống mà không uống. Nhưng sự tẩy não vẫn còn đó. Hậu quả là: nhiều năm sau, trong những dịp nhất định, họ vẫn thỉnh thoảng khao khát “chỉ một lần cho có không khí”. Thứ họ khao khát không phải là rượu, mà là một hình ảnh tưởng tượng chưa bao giờ tồn tại.

Ngay cả với cách tiếp cận Easyway, phản ứng sai trước các kích hoạt tâm lý vẫn là nguyên nhân thất bại phổ biến nhất. Một số người bắt đầu coi rượu như một dạng “giả dược”, tự nhủ: “Tôi biết rượu không giải quyết được gì, nhưng nếu tin rằng nó giúp tôi thư giãn trong vài dịp đặc biệt thì cũng ổn.”

Một viên đường có thể tạo ra hiệu ứng giả dược, vì nó không gây hại và không tạo vòng lặp. Rượu bia thì khác. Nó tạo ra chính cảm giác trống trải mà nó tạm thời làm dịu, và nó không bao giờ loại bỏ tận gốc cảm giác đó.

Điều này trở nên rõ ràng nếu bạn nghĩ đến một người chưa từng nghiện, hoặc một người đã thoát nghiện hoàn toàn từ lâu. Khi họ gặp một biến cố lớn, ý nghĩ “uống cho đỡ đau” có thể thoáng qua. Nhưng nếu họ uống, rượu cũng không mang lại sự giải tỏa thực sự, vì không có sự thiếu hụt nền tảng. Nó chỉ tạo ra một kích thích ngắn ngủi.

Với người đã từng nghiện, hậu quả còn rõ hơn. Khi tác dụng của rượu qua đi, cảm giác thiếu hụt quay trở lại, mạnh hơn. Họ lại đứng trước cùng một lựa chọn quen thuộc: chịu đựng, hoặc uống tiếp để kéo dài vòng lặp. Tất cả những gì rượu bia mang lại chỉ là một cú kích thích tâm lý thoáng qua — thứ mà một cuộc trò chuyện dễ chịu, một hoạt động bình thường, hay thậm chí giấc ngủ cũng có thể mang lại, mà không kèm theo cái giá phải trả. Rất nhiều người tái nghiện chỉ vì những khoảnh khắc như vậy.

Điều cần nhìn rõ là: bạn không cần rượu bia, và việc tiếp tục coi nó như một công cụ “nâng đỡ tinh thần” chỉ khiến sự tự hành hạ kéo dài. Rượu không tạo ra sự kết nối; phần lớn thời gian, nó làm méo mó các mối quan hệ. Không phải tất cả những người đang uống trong các dịp xã hội đều đang tận hưởng trọn vẹn khoảnh khắc đó. Sự thư giãn và gắn kết thật sự không cần đến chất gây nghiện.

Niềm vui, nếu có, xuất hiện từ chính sự kiện và con người. Khi nó xuất hiện, nó không cần rượu để tồn tại. Và khi không có rượu, những dịp ấy vẫn chỉ là những dịp bình thường — không hơn, không kém.

Sau khi đã tháo bỏ quan niệm rằng rượu bia là niềm vui, nhiều người nghiện chuyển sang một suy nghĩ khác: “Giá mà có rượu bia ‘lành mạnh’.” Rượu bia “lành mạnh”, “uống có chừng mực”, “uống cho vui” có tồn tại — và bất kỳ ai thử một cách nghiêm túc đều sớm nhận ra rằng nó không mang lại điều gì đáng kể. Hãy nhìn thẳng vào sự thật này: lý do duy nhất bạn từng uống rượu bia là để đạt một cảm giác thỏa mãn dopamine. Khi cơn thèm dopamine đối với rượu bia biến mất, nhu cầu “uống cho có” cũng biến mất theo. Không còn gì để tìm kiếm trong chiếc ly đó.

Dù cảm giác khó chịu bạn gặp phải đến từ thiếu hụt dopamine thật sự hay từ các kích hoạt tâm lý, hãy chấp nhận nó đúng bản chất của nó. Không có đau đớn thể xác thực sự ở đây, và khi nhận thức đã đúng, nó không phải vấn đề. Đừng lo lắng về việc dừng uống — chính cảm giác này không hề tệ. Vấn đề chỉ xuất hiện khi bạn gán cho nó ý nghĩa “bị từ chối” hay “mất mát”. Thay vì tiếc nuối, hãy nhận diện một cách bình thản:

“Tôi biết đây là gì. Đây là cảm giác cai nghiện. Đây là trạng thái mà người nghiện phải mang theo suốt đời và là lý do họ tiếp tục uống. Người không uống không phải chịu điều này. Đây chỉ là một trong vô số hậu quả của một chứng nghiện dối trá. Thật nhẹ nhõm khi tôi đang gỡ bỏ thứ bệnh hoạn này khỏi đầu mình.”

Nói cách khác, trong vài tuần đầu, cơ thể và não bộ trải qua một xáo trộn nhẹ. Nhưng chính trong giai đoạn đó — và trong toàn bộ phần đời còn lại — một điều có giá trị thực sự đang diễn ra: bạn đang loại bỏ một căn bệnh. Cái giá phải trả là nhỏ và tạm thời. Những cảm giác khó chịu này rồi sẽ trở thành những khoảnh khắc dễ nhận ra, giống như một trò chơi trí tuệ: bỏ đói con ký sinh rượu bia đang sống dựa vào hệ thần kinh của bạn. Trong thời gian ngắn ngủi ấy, nó sẽ cố gắng bằng mọi cách để thì thầm “chỉ một ly thôi” nhằm kéo dài sự tồn tại của nó.

Đôi lúc, nó sẽ làm bạn thấy khó chịu. Đôi lúc, nó xuất hiện bất ngờ: một lời mời nhậu, một buổi tiệc đột xuất, một quảng cáo, hay khoảnh khắc bạn chợt nhớ ra rằng mình đã dừng uống và cảm thấy hụt hẫng thoáng qua. Những trò bịp này có thể dự đoán trước. Dù cám dỗ có vẻ mạnh đến đâu, hãy ghi nhớ một điều: nó chỉ xuất hiện vì thứ đó đang suy yếu, và mỗi lần bạn không uống, vòng lặp lại bị cắt thêm một đoạn.

Dù thế nào, đừng cố quên rượu bia. Đây là sai lầm khiến những người cai bằng ý chí rơi vào u uất. Họ cố sống qua từng giờ với hy vọng đến một ngày “không còn nghĩ đến nữa”. Điều này giống hệt mất ngủ: càng cố không nghĩ đến việc ngủ, bạn càng không thể ngủ. Trong những ngày đầu, việc nghĩ đến rượu bia là điều bình thường. Những kích hoạt vẫn ở quanh bạn: quán xá, tiệc tùng, bạn bè, mạng xã hội. Chúng không thể biến mất chỉ vì bạn muốn.

Bạn không cần phải quên, vì không có điều gì xấu đang xảy ra. Trái lại, một điều tốt và rất thực đang diễn ra. Ngay cả khi ý nghĩ về rượu bia xuất hiện nhiều lần trong ngày, hãy nhận ra ý nghĩa của nó. Đó là dấu hiệu của sự tự do đang hình thành. Đó là cảm giác nhẹ nhõm khi không còn phải tự đầu độc mình nữa. Như đã nói, những cảm giác cai nghiện này sẽ sớm mất đi, và bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy rượu bia biến khỏi tâm trí nhanh đến mức nào sau đó.

Điều quan trọng là đừng nghi ngờ quyết định đã được đưa ra. Nghi ngờ kéo theo tiếc nuối; tiếc nuối khiến mọi thứ trở nên nặng nề. Khi cảm thấy u ám, hãy nhớ rằng rượu bia chính là nguyên nhân của trạng thái đó. Khi có lời rủ rê, việc không uống chỉ đơn giản là sự thật: rượu bia không còn vai trò gì. Điều này có thể khiến người khác khó chịu, nhưng khi họ thấy rượu không còn chi phối bạn, họ sẽ tự đối diện với câu hỏi của chính mình.

Hãy nhớ rõ những lý do ban đầu khiến bạn dừng uống. Hãy nhớ cái giá đã phải trả, và nhìn thẳng vào việc tiếp tục uống thực sự mang lại điều gì. Hãy chú ý đến những nỗ lực tinh vi của sự tẩy não nhằm làm nhẹ đi mức độ nguy hại của nó. Và hãy nhớ: những cảm giác này chỉ là tạm thời, còn tự do thì không.

Một số người lo sợ rằng họ sẽ phải dành cả đời để “xử lý các kích hoạt”. Nói cách khác, họ tin rằng mình sẽ phải liên tục tự nhắc nhở rằng mình không cần rượu bia. Điều đó không đúng. Người lạc quan nhìn chai nước là đầy một nửa, người bi quan nhìn nó là rỗng một nửa. Với rượu bia, cái chai thực sự là rỗng. Chính sự tẩy não mới khiến bạn tin rằng nó đầy. Rượu bia không mang lại lợi ích nào; chỉ có niềm tin sai lầm khiến nó trông có vẻ như vậy.

Khi bạn bắt đầu thấy rõ rằng mình không cần và không muốn rượu bia, rất nhanh thôi bạn sẽ không cần phải nhắc điều đó nữa. Sự thật sẽ tự hiển lộ. Đây là bước cuối cùng cần được nhìn thẳng — không hơn, không kém.